RSS
 

Archiwum dla kategorii ‘I. Ogólne wiadomości o prawie’

Prawo europejskie

20 lut

Uwagi ogólne
Prawem europejskim sensu largo (szerokim znaczeniu) nazywa się zazwyczaj system prawny wszystkich europejskich organizacji międzynarodowych. Przyjmuje się też, że prawem europejskim sensu largo są prawotwórcze uchwały takich organizacji międzynarodowych, jak Rada Europy, Unia Europejska, NATO, Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie.

Prawo europejskie sensu stricto (ścisłym znaczeniu) to prawo Unii Europejskiej. W znaczeniu jeszcze węższym rozumie się przez nie prawo Wspólnot Europejskich (prawo wspólnotowe}.

Prawo europejskie dzieli się na prawo pierwotne i wtórne.

Prawo pierwotne to umowne prawo międzynarodowe dotyczące Wspólnot Europejskich, w tym przede wszystkim traktaty założycielskie Wspólnot Europejskich. Istnieje zarówno pisane, jak i niepisane prawo pierwotne. Prawem pisanym są przede wszystkim traktaty założycielskie wraz z protokołami i aneksami. Prawo niepisane tworzą tak zwane ogólne zasady prawne oraz prawo zwyczajowe.

Prawo wtórne to prawo tworzone przez organy Wspólnoty. Między prawem pierwotnym i pochodnym zachodzi stosunek nadrzędności i podporządkowania. Każdy akt wydany przez organ Wspólnoty musi mieć podstawę w postaci upoważnienia zawartego w prawie pierwotnym.

W razie kolizji przepisów prawa europejskiego i prawa wewnętrznego, pierwszeństwo ma prawo europejskie.

Organy Wspólnot Europejskich
Głównymi organami Wspólnot Europejskich są:
- Parlament Europejski,
- Rada Unii Europejskiej,
- Komisja Europejska,
- Trybunał Sprawiedliwości,
- Trybunał Obrachunkowy.

Organami pomocniczymi są:
- Komitet Regionów,
- Komitet Ekonomiczno-Społeczny.

Parlament Europejski składa się z deputowanych, których liczba ulegała zmianom i po rozszerzeniu Unii z 1.05.2004r. wynosiła 731. Tak zwany Traktat konstytucyjny z 29.10.2004r. Przewiduje, że w przyszłości liczba ta nie będzie mogła przekroczyć 750. Plenarne posiedzenia odbywają się w Strasburgu. Deputowani nie reprezentują swoich społeczeństw lecz wszystkie społeczeństwa Wspólnoty. Parlament jest wyłaniany na pięcioletnią kadencję w wyborach powszechnych i bezpośrednich, przeprowadzanych w poszczególnych krajach członkowskich. Parlament Europejski nie ma w zasadzie mocy stanowiącej, a jedynie kompetencje opiniodawcze i kontrolne. Niektóre rodzaje aktów, mogące mieć poważne skutki, wymagają zgody Parlamentu Europejskiego.

Rada Unii Europejskiej jest podstawowym, decyzyjnym organem Unii. Jej głównym zadaniem jest koordynowanie polityki gospodarczej państw członkowskich, a także podejmowanie decyzji w takim zakresie, w jakim jest do tego upoważniona traktatami. Rada składa się z przedstawicieli rządów państw członkowskich w randze ministrów, desygnowanych przez pastwa, po jednym z każdego państwa. Skład osobowy Rady jest zmienny, bo rządy delegują na posiedzenie ministrów według przedmiotu obrad.

Przewodnictwo w Radzie Unii Europejskiej sprawują kolejno państwa członkowskie w cyklach 6-miesięcznych. Przewodniczącym Rady jest każdorazowo minister spraw zagranicznych państwa sprawującego przewodnictwo.

Rada jest podstawowym organem stanowiącym prawo europejskie. Wydawanie aktów prawnych zawierających normy powszechnie obowiązujące w danej dziedzinie wymaga posiadania przez Radę upoważnienia zawartego w traktatach.

Zależnie od rodzaju decyzji są one podejmowane:
- jednogłośnie – w sprawach o znaczeniu fundamentalnym,
- kwalifikowaną większością głosów – system ważenia głosów, w licznych sprawach,
- zwykłą większością głosów – pozostałe przypadki.

System ważenia głosów polega na tym, że każde państwo członkowskie dysponuje liczbą głosów zależną od jego wielkości i znaczenia, zwłaszcza potencjału demograficznego. Uzyskanie kwalifikowanej większości wymaga obecnie, by za wnioskiem głosowało 55% lub więcej państw członkowskich, reprezentujących co najmniej 65% ludności Unii. Aby zablokować decyzję muszą sprzeciwić się co najmniej cztery państwa.

Komisja Europejska jest obrazowo nazywana rządem Wspólnot Europejskich lub rządem Unii Europejskiej. Składa się z komisarzy, pochodzących ze wszystkich państw członkowskich. Skład Komisji wyłaniany jest w specjalnym postępowaniu rządów państw członkowskich, które najpierw uzgadniają osobę przewodniczącą, później – po uzyskaniu jego opinii – pozostałych członków. Uzgodniony skład Komisji jest przedstawiany Parlamentowi Europejskiemu do zatwierdzania. Komisarze są powoływani na pięć lat. Siedzibą Komisji Europejskiej jest Bruksela.

Uchwały Komisji zapadają bezwzględną większością głosów.

Funkcje Komisji Europejskiej grupują się w trzech dziedzinach:
- ma inicjatywę prawodawczą, kierowaną do Rady Unii Europejskiej,
- wydaje akty wykonawcza, uzupełniające akty wydane przez Radę,
- reprezentuje Wspólnoty wobec państw członkowskich i innych państw.

Trybunał Sprawiedliwości ma za zadanie zagwarantowanie przestrzegania prawa europejskiego – traktatów i wydanych na ich podstawie aktów – przez jego wykładnię i zapewnienie jednolitego stosowania. W skład Trybunału wchodzą sędziowie z państw członkowskich mianowani na sześć lat, a ponadto ośmiu tzw. rzeczników generalnych.

Trybunał orzeka w pełnym składzie, w składzie Wielkiej Izby (13 sędziów), albo w izbach trzy- lub pięcioosobowych. Sędziów wspiera ośmiu wspomnianych rzeczników generalnych. Pierwszy rzecznik generalny jest powoływany przez Trybunał spośród rzeczników, zawsze na okres roku. Jego zadaniem jest rozdział spraw, a także przygotowanie składowi orzekającemu wniosku końcowego, zawierającego propozycję sposobu zakończenia sprawy.

Trybunał Obrachunkowy jest organem powoływanym do sprawowania kontroli finansów Wspólnot Europejskich. Składa się z 25 członków mianowanych rotacyjnie przez Radę Unii Europejskiej na okresy sześcioletnie. Członkowie Trybunału w sprawowaniu swoich funkcji cieszą się pełną niezależnością i dysponują immunitetem. Siedzibą Trybunału jest Luksemburg.

Trybunał w zasadzie kontroluje tylko legalność decyzji finansowych, to znaczy ich zgodność z prawem, rzadziej ich celność i merytoryczną trafność. Trybunał wspiera Parlament Europejski w sprawowaniu funkcji kontrolnej. Sporządzane corocznie sprawozdanie stanowi dla Parlamentu podstawę do udzielenia Komisji Europejskiej absolutorium z wykonania budżetu.

Źródła prawa europejskiego
Rozporządzenie
jest aktem prawnym zawierającym normy prawne, a więc reguły generalne i abstrakcyjne, które nie odnoszą się do konkretnego przypadku. Rozporządzenia w prawie europejskim można porównać do ustaw sejmowych. Rozporządzenia może wydawać Rada, także z udziałem Parlamentu lub komisji, w ramach przyznanych jej wyraźnie przez traktaty kompetencji. Rozporządzenia mają bezpośrednią moc obowiązującą w państwach członkowskich. Rozporządzenia są publikowane w dzienniku urzędowym Wspólnot Europejskich.

Dyrektywy skierowane są wyłącznie do państw członkowskich, które zobowiązane są do wydania przepisów wewnętrznych, odpowiadających treści dyrektywy. Mamy do czynienia z dwustopniowym procesem stanowienia prawa. Dyrektywa wiąże państwo tylko co do celu, jaki należy osiągnąć, pozostawiając mu swobodę wyboru drogi. Państwo realizuje cel wskazany w dyrektywie wydając albo zmieniając bądź uchylając przepisy.

Dyrektywy wydawane są przez Radę Unii Europejskiej, niekiedy wspólnie z Parlamentem. Dyrektywy skierowane do wszystkich państw członkowskich i niektóre inne są ogłaszane w dzienniku urzędowym Wspólnot.

Decyzja dotyczy indywidualnego przypadku. Może być skierowana zarówno do osoby fizycznej lub prawnej, jak i do państwa członkowskiego. W tym pierwszym przypadku jest aktem podobnym do decyzji administracyjnej w prawie wewnętrznym. Decyzja skierowana do państwa ma zazwyczaj również cechy dyrektywy. Osoby fizyczne i prawne mogą zaskarżyć decyzje do Trybunału Sprawiedliwości. Decyzje wydawane przez Radę lub Komisję Europejską mogą nakładać na adresata zobowiązania pieniężne, podlegające wykonaniu w drodze sądowego postępowania egzekucyjnego. Nie dotyczy to decyzji skierowanych do państw.

Zalecenie i opinia charakteryzują się tym, że nie mają mocy wiążącej. Nie są jednak pozbawione prawnego znaczenia. Zalecenia i opinie wydawane są gdy zachodzi taka potrzeba, szczególnie przez Komisję Europejską.

Do innych aktów prawnych niż wymienione można zaliczyć rezolucje, uchwały, memoranda, projekty, komunikaty, decyzje budżetowe i inne. Nazywane są nieoznaczonymi aktami prawnymi lub decyzjami sui generis.

 

Systematyka prawa

19 lut

Pojęcie systematyki prawa
Prawo nie stanowi bezwładnego nagromadzenia norm prawnych, lecz jest zbiorem ułożonym według z góry przyjętych kryteriów, ma charakter systemu.

Systemem prawa nazywamy całokształt obowiązujących w państwie przepisów, z uwzględnieniem ich podziału na gałęzie, oraz zespół zasadniczych idei przewodnich, na których opiera się ustrój państwa, a także podstawowe idee prawne.

Prawo dzieli się na szereg działów zwanych gałęziami. Podstawę podziału prawa na gałęzie stanowi rodzaj regulowanych stosunków społecznych. O przynależności przepisu do takiej lub innej gałęzi prawa decyduje charakter stosunku społecznego, którego przepis dotyczy. Stosunki społeczne będące przedmiotem regulacji prawnej można podzielić a pewne grupy.

W ramach poszczególnych gałęzi prawa wyróżnia się instytucje prawne, czyli węższe zespoły norm odnoszących się do pewnego zagadnienia.

Gałęzie prawa mają z reguły swoją własną systematykę, która jest tym bogatsza, im zasobniejsza w przepisy i konstrukcje prawne jest dana gałąź.

Prawo publiczne a prawo prywatne
Ulpian – prawem publicznym jest to prawo, które ma na uwadze interes pastwa, zaś prawem prywatnym to prawo, które ma na uwadze interes jednostki.

XIX – XX wiek – normy prawe regulujące stosunki między państwem i obywatelami oraz między organami państwowymi tworzą prawo publiczne, natomiast normy dotyczące stosunków między obywatelami składają się na prawo prywatne.

Inne kryterium każe do prawa publicznego zaliczyć wszystkie przepisy odnoszące się do takich stosunków, w których jedna strona ma jakieś uprawnienia władcze wobec drugiej. Prawo prywatne odnosi się do stosunków równorzędnych podmiotów.

Do prawa publicznego należą tylko te normy, których naruszenie powoduje automatyczną interwencję państwa. Natomiast w skład prawa prywatnego wchodzą te normy, których naruszenie powoduje ściganie ze strony państwa dopiero na wniosek zainteresowanego obywatela.

Prawo materialne a prawo formalne
Do prawa materialnego należą te normy, które ustanawiają merytoryczne obowiązki i prawa, regulują zachowanie się ludzi i różnych instytucji w społeczeństwie. Normy prawa materialnego mają charakter pierwotny. Stanowią one istotę systemu prawa.

Prawo formalne tworzą te wszystkie normy, które odnoszą się do organizacji aparatu, dbającego o przestrzeganie prawa materialnego oraz do trybu dochodzenia praw i egzekwowania obowiązków wyznaczonych przez prawo materialne. Niektóre części prawa formalnego nazywane są prawem procesowym. Normy prawa formalnego mają charakter wtórny. Spełniają one rolę służebną wobec norm prawa materialnego.

Prawo międzynarodowe a prawo wewnętrzne
Prawem międzynarodowym nazywamy zespół norm regulujących stosunki wzajemne między państwami, a ponadto organizacjami międzynarodowymi i niektórymi innymi podmiotami.

Normy prawa międzynarodowego wypływają z dwóch źródeł, którymi są umowy międzynarodowe i zwyczaje międzynarodowe. Wśród umów odróżnia się umowy dwustronne i umowy wielostronne. Szczególną rolę odgrywają te umowy międzynarodowe, które zostały podpisane przez wiele państw.

Cechy prawa międzynarodowego różniące go od prawa wewnętrznego:
- na straży jego norm nie stoi przymus bezpośredni,
- sankcje mają różnorodny charakter, są stosowane zespołowo i indywidualnie, zorganizowane i niezorganizowane,
środki przymusu mają zupełnie wyjątkowy charakter i mogą być stosowane przeciwko państwu używającemu siły lub posługującemu się groźbą jej użycia, popełniającemu przestępstwa lub zbrodnie międzynarodowe.

Umowa międzynarodowa ratyfikowana przez Polskę i ogłoszona w Dzienniku Ustaw, stanowi część polskiego systemu prawa i jej bezpośrednio stosowana, tak samo jak ustawy i inne akty normatywne. W razie kolizji, umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą Sejmu wyrażoną w ustawie mają pierwszeństwo przed polskimi ustawami. W innych przypadkach kolizje między umowami międzynarodowymi a prawem krajowym są rozstrzygane tak samo, jak kolizje między przepisami krajowymi.

Podział prawa na gałęzie
Prawo konstytucyjne
to zespół norm regulujących podstawowe urządzenia ustroju państwa.

W prawie konstytucyjnym unormowane są w szczególności główne zasady ustrojowe, struktura i kompetencje aparatu państwowego oraz najważniejszych organów państwowych, podstawowe prawa, wolności i obowiązki obywateli oraz zasady wyboru do organów przedstawicielskich.

Prawo konstytucyjne jest podstawową gałęzią prawa i obejmuje swoim działaniem całokształt stosunków w państwie, ale z natury rzeczy robi to w sposób bardzo ogólny.

Jednym z ważnym zadań prawa konstytucyjnego jest wytyczanie głównych kierunków rozwoju pozostałym gałęziom prawa.

Prawo administracyjne to zespół norm regulujących strukturę organów administracyjnych oraz stosunki prawne powstające w toku władczej działalności tych organów.

Prawo administracyjne odnosi się do działalności organów administracji państwowej, od rządu do organów terenowych, oraz organów samorządu terytorialnego. Na prawo administracyjne składają się przepisy ogóle i szczegółowe. Cechą tej gałęzi jest nierównorzędność stron w stosunkach regulowanych przez prawo administracyjne. Jedną z nich jest zawsze organ administracyjny wyposażony w imperium, czyli uprawnienia władcze wobec drugiej strony.

Prawo administracyjne nie jest skodyfikowane. Jego źródłami są liczne ustawy i inne akty normatywne.

Prawo finansowe to zespół norm regulujących gromadzenie środków pieniężnych przez państwo oraz ich rozdział i wydatkowanie, a także określających strukturę oraz tryb działania organów i instytucji finansowych.

Wszystkie cechy prawa administracyjnego odnoszą się w równej mierze do prawa finansowego. Prawu finansowemu podlega tylko ta strefa działalności organów i instytucji finansowych, w której dysponują one uprawnieniami władczymi. Prawo finansowe graniczy z prawem cywilnym.

Prawo cywilne to zespół norm regulujących stosunki majątkowe i niektóre stosunki osobiste pomiędzy równorzędnymi – w danej sprawie – podmiotami prawa.

Prawo cywilne ma charakter majątkowy, ogromna większość regulowanych przez nie stosunków to stosunki majątkowe. Prawo cywilne reguluje stosunki prawne między wszelkimi podmiotami prawa.

Prawo rodzinne to zespół norm regulujących osobiste i majątkowe stosunki między małżonkami, krewnymi oraz stosunki wynikające z przysposobienia, opieki i kurateli.

Stosunki między członkami rodziny normowane przez prawo rodzinne odznaczają się ścisłym powiązaniem elementów osobistych i majątkowych, związanych w nierozdzielną całość.

Głównym źródłem prawa rodzinnego jest kodeks rodzinny i opiekuńczy z 1964r.

Prawo pracy to zespół norm regulujących stosunki między pracodawcą i pracownikiem na tle świadczonej pracy.

Podstawowym źródłem prawa pracy jest kodeks pracy z 1974r.

Prawo karne to zespół norm mówiących jakie czyny są przestępstwami, ustalających kary za te przestępstwa oraz określających ogólne zasady odpowiedzialności karnej.

Ze względu na to, że stosowane środki represyjne wkraczają bardzo głęboko w sferę interesów jednostki, źródła prawa karnego mają zawsze postać ustaw.

Do tej gałęzi prawa zaliczane jest także prawo o wykroczeniach, zajmujące się czynami karalnymi o mniejszej szkodliwości, zwanymi wykroczeniami.

Podstawowym źródłem prawa karnego jest kodeks karny z 19 kwietnia 1997r.

Prawo procesowe nie jest jednolitym zespołem norm. Wyodrębnia się w nim:
- prawo cywilne procesowe,
- prawo karne procesowe.

Wspólną cechą prawa procesowego jest jedynie to, że jego przepisy nie ustanawiają praw i obowiązków, lecz regulują sposób postępowania organów wymiaru sprawiedliwości oraz osób występujących przed tymi organami.

Prawo cywilne procesowe normuje postępowanie sądów w sprawach cywilnych oraz postępowanie osób występujących przed sądami.

Podstawowym źródłem prawa cywilnego procesowego jest kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.) z 1964r.

Normy prawa karnego procesowego odnoszą się do prokuratury i sądów oraz do osób występujących przed tymi organami.

Podstawowym źródłem prawa karnego procesowego jest kodeks postępowania karnego (k.p.k.) z 1997r.

 

Kolizje przepisów prawnych

18 lut

O kolizji przepisów prawnych mówi się wówczas, gdy stosunek prawny uregulowany jest więcej niż jednym przepisem, które wzajemnie się wykluczają.

Kolizja przepisów prawnych może zachodzić na dwóch płaszczyznach:
- w czasie,
- w przestrzeni.

Do kolizji przepisów prawnych w czasie dochodzi wtedy, gdy sprawa uregulowana jest odmiennie przez dwa lub więcej przepisów wydanych w różnym czasie. Instrumentem służącym do rozstrzygania kolizji w czasie są przede wszystkim przepisy przejściowe lub wprowadzające. Przepisy przejściowe ustalają, jak należy rozstrzygać kolizje powstające wskutek wejścia w życie danego aktu. Kolizja między starymi i nowymi przepisami rozstrzygana jest w oparciu o zasadę: lex posterior derogat priori (ustawa późniejsza uchyla wcześniejszą). Gdy ustawa późniejsza ma charakter ogólny, a wcześniejsza miała charakter specjalny, ustawa późniejsza nie uchyla wcześniejszej. Rozstrzyganie kolizji w czasie opiera się też na zasadzie: lex retro non agit (ustawa nie działa wstecz). Oznacza, że akt normatywny odnosi się jedynie do tych stosunków, które powstały już po jego wejściu w życie, czyli pod rządami danego aktu normatywnego. Tej zasady nie stosuje się, gdy ustawa wyraźnie postanawia, że jej przepisy działają wstecz.

Zasada nullum crimen sine lege - przestępstwem jest tylko taki czyn, który był zabroniony pod groźbą kary jeszcze przed popełnieniem. W normalnych warunkach nie można czynu uznać za przestępstwo post factum.

Kodeks karny stanowi, że dla oceny przestępstwa popełnionego pod rządami starej ustawy, a sądzonego po wejściu w życie ustawy nowej stosuje się jednak nową ustawę, jeśli nie pogarsza ona sytuacji sprawcy lub jest dla niego względniejsza.

Kolizja przepisów prawnych w przestrzeni to ta kolizja, do której dochodzi między przepisami obowiązującymi w różnych miejscach.

Do kolizji w przestrzeni może dojść:
- między przepisami obowiązującymi w różnych dzielnicach kraju,
- między przepisami różnych państw.

Do kolizji między przepisami dzielnicowymi może dojść tylko wtedy, gdy bądź całe prawo, bądź poszczególne jego dziedziny nie są w państwie zunifikowane i każda dzielnica ma własne prawodawstwo.

Każde państwo ustanawia własne przepisy kolizyjne. Wskazują one, czy do danego stosunku prawnego stosować prawo rodzime czy obce (i jakie). Dla kilku dziedzin prawa tworzą one tzw. prawo międzynarodowe prywatne.

W dziedzinie prawa cywilnego i rodzinnego przestrzegane są np. następujące zasady:
- w zakresie prawa osobistego stosowane są przepisy tego państwa, którego obywatelem jest dana osoba (lex patriae),
- w zakresie prawa rzeczowego stosuje się przepisy państwa, na terenie którego rzecz się znajduje (lex rei sitae),
- w zakresie oceny umów i innych aktów prawnych oraz oceny ich formy prawnej właściwe są przepisy tego państwa, na terytorium którego miało miejsce zawarcie umowy (locus regit actum).

 

Luki w prawie

17 lut

Sąd ma obowiązek rozstrzygać przedstawioną mu sprawę i żadne okoliczności z tego obowiązku nie mogą go zwolnić. Nie jest taką okolicznością także luka w prawie.

Luka to biała plama na pewnym odcinku obszaru prawnego, pustka w miejscu, gdzie – biorąc pod uwagę całokształt obowiązującego ustawodawstwa – przepisy powinny normować stosunki społeczne.

O luce w prawie mówimy w razie braku norm dla takiego stosunku społecznego, który – biorąc pod uwagę całokształt obowiązującego ustawodawstwa – powinien być uregulowany.

Przyczyny luk w prawie:
- rozwój życia społecznego, gospodarczego, itd.,
- ustawodawca nie jest w stanie przewidzieć wszelkich ewentualności,
- państwo świadomie pozostawia lukę w tworzonym zespole przepisów, gdy nie reguluje nowe dziedziny, a nie ma w nich jeszcze doświadczenia.

Luki w prawie doraźnie wypełnia się za pomocą analogii. Znane są dwa rodzaje analogii:
- analogia ustawy,
- analogia prawa.

Analogia ustawy (analogia legis) występuje wtedy, gdy do jakiegoś stanu faktycznego stosowane są normy prawne odnoszące się do innego, podobnego stanu. Można wyrazić pogląd, że gdziekolwiek występuje ten sam cel normy prawnej, tak musi być również ta sama dyspozycja ustawy.

Analogia prawa (analogia iuris) ma odmienny charakter. Sąd może oprzeć rozstrzygnięcie sprawy na stworzonej przez siebie normie, wyprowadzonej z ogólnych zasad ustawodawstwa, zasad określonej gałęzi prawa lub nawet tylko podstawowych ocen uznawanych w obowiązującym prawie. Stworzona norma nie ma charakteru trwałego i jest przeznaczona wyłącznie do rozstrzygnięcia danej sprawy. Dla innych spraw ma znaczenie jako precedens sądowy.

Analogia jako sposób wypełnienia luk ma największe znaczenia w prawie cywilnym. Mniejszą rolę odgrywa w prawie pracy, prawie administracyjnym i niektórych innych gałęziach. W prawie karnym jest niedopuszczalne.

 

Kodeks i kodyfikacja

16 lut

Kodeks jest to obszerny akt normatywny, oparty na jednolitych zasadach, zazwyczaj w formie ustawy, regulujący w sposób kompleksowy pewną dziedzinę stosunków. Potocznie nazwę kodeksu nadaje się także niektórym aktom, np. kodeks drogowy.

Trzy formy działalności mającej na celu doskonalenie prawa:
- unifikacja prawa,
- inkorporacja prawa,
- kodyfikacja prawa.

Unifikacja oznacza ujednolicenie prawa na terenie pastwa. Prace unifikacyjne są potrzebne tylko w tych państwach, w których określone przyczyny historyczne spowodowały powstanie więcej niż jednego systemu prawa.

Inkorporacja jest to zebranie rozproszonych dotąd przepisów w jeden zbiór, w ramach którego zostają one uszeregowane według określonych zasad. Działalność inkorporacyjna może mieć charakter urzędowy lub prywatny.

Kodyfikacja polega na zebraniu poszczególnych przepisów w jeden nowy akt prawny – kodeks. Poza wprowadzeniem z góry założonej systematyki prace kodyfikacyjne obejmują eliminowanie kolizji między normami, ujednolicenie nomenklatury, wprowadzenie nowych uregulować dyktowanych potrzebami.

 

Publikowanie aktów normatywnych

15 lut

Ogłoszenie aktu prawnego, zawierającego przepisy powszechnie obowiązujące, stanowi warunek jego wejścia w życie.

Akty normatywne zawierające prawo powszechnie obowiązujące ogłaszane są w Dzienniku Ustaw. Kolejne numery Dziennika Ustaw ukazują się nieregularnie, w zależności od liczby aktów oczekujących na publikację. Dziennik Ustaw jest nazwą tradycyjną i umowną.

Akty wewnętrzne administracji ogłaszane są w Monitorze Polskim. Oprócz Dziennika Ustaw i Monitora Polskiego ukazują się dzienniki urzędowe niektórych ministerstw, przeznaczone do publikowania instrukcji i podobnych aktów. Organy prasowe tj. Dziennik Ustaw nazywane są organami promulgacyjnymi.

 

Akt prawny

14 lut

Aktem prawnym jest ujęty w odpowiedniej formie wyraz woli państwa – zarówno o charakterze ogólnym, jak i dotyczący indywidualnej sprawy.

Akty prawne dzielą się na:
- akty normatywne,
- akty nienormatywne.

Akt normatywny to każdy akt państwa zawierający normy prawne. Reguły postępowania mieszczące się w akcie normatywnym mają charakter powszechny. Akty normatywne pochodzą od organów państwa spełniających funkcję ustawodawczą. Rolę źródeł prawa odgrywają w Polsce jedynie akty normatywne. Aktem normatywnym jest ustawa, rozporządzenie i inne.

Akt nienormatywny to decyzja organu państwowego w konkretnej sprawie, dotycząca określonych osób lub instytucji. Akty nienormatywne wydawane są w imieniu państwa przez różne organy państwowe i mają różnoraki charakter. Aktem nienormatywnym jest akt administracyjny (władcze wyrażenie woli organu administracyjnego skierowane do indywidualnego adresata w konkretnej sprawie). Aktem nienormatywnym jest także orzeczenie sądu.

 

Źródła prawa

13 lut

Źródłem prawa jest sformalizowany akt władzy państwowej zawierające przepisy prawne.

Dla oceny charakteru aktu państwowego jako źródła prawa istotna jest jego forma. Prawem jest tylko taka wola państwa, która przejawia się w wymaganej formie i odpowiednim trybie.

Źródłami powszechnie obowiązującego prawa polskiego są:
- Konstytucja,
- ustawy,
- ratyfikowane umowy międzynarodowe,
- rozporządzenia,
- akty prawa miejscowego,
a także pierwotne prawo wspólnotowe, niektóre akty tzw. prawa pochodnego.

Źródła prawa tworzą hierarchicznie zbudowany system, w którym każdy system ma swoje miejsce. Warunkiem wejścia w życie ustaw, rozporządzeń i aktów prawa miejscowego jest ich ogłoszenie. Ogładza się także niektóre umowy międzynarodowe. Poza prawem powszechnie obowiązującym jest jeszcze tzw. prawo wewnętrzne. Tworzą je: uchwały Rady Ministrów, zarządzenia premiera i ministrów, wydane na podstawie ustaw. Akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko jednostki organizacyjne podległe organowi, który wydał akt. Organy promulgacyjne (Dziennik Ustaw, Monitor Polski, dzienniki urzędowe ministerstw, dzienniki urzędowe wojewódzkich władz) są rozumiane w języku potocznym za źródła prawa.

Ustawa
a) przedmiot ustawy:
Do wydania ustaw upoważniony jest Sejm, z istotnym udziałem Senatu. Sejm jest jedynym organem mającym prawo stanowienia ustaw i prawa tego nie może przekazać – w żadnych warunkach – innemu organowi państwowemu. Przedmiotem wydanych przez Sejm ustaw powinny być najważniejsze sprawy polityczne, gospodarcze i kulturalne państwa.

Zasady określające przypadki, w których wymagane jest wydanie ustawy:
- ustanowienie obowiązków obywateli,
- regulowanie najważniejszych zagadnień organizacyjno-ustrojowych organów ustawodawczych i administracji państwowej, sądownictwa, prokuratury, kontroli państwowej,
- w sprawach, które już poprzednio były regulowane w drodze ustawowej.
Forma ustawy powinna być stosowana także wtedy, gdy chodzi o trwałe uregulowanie sprawy.

b) tryb uchwalania ustaw:
Proces uchwalania ustawy jest uregulowany przepisami konstytucyjnymi i regulaminami Sejmu i Senatu oraz praktyką konstytucyjną. Proces uchwalania ustaw rozpoczyna się od skorzystania przez jeden z uprawnionych organów z prawa inicjatywy ustawodawczej.

Inicjatywę ustawodawcza posiadają:
- posłowie,
- Senat,
- Prezydent,
- Rada Ministrów,
- grupa 100 000 obywateli mających prawo wybierać do Sejmu.

Do uchwalenia ustawy w normalnym trybie prowadzi tzw. system trzech czytań. Przez „czytanie” należy rozumieć pewien etap pracy Sejmu nad projektem ustawy, obejmujący zrelacjonowanie projektu, pracę i dyskusję nad projektem oraz podjęciem uchwały kończącej dany etap.

Pierwsze czytanie projektu odbywa się na posiedzeniu właściwej komisji. Tylko projekty ustaw dotyczące spraw fundamentalnych przechodzą pierwsze czytanie na plenarnym posiedzeniu Sejmu. Pierwsze czytanie projektu ustawy obejmuje uzasadnienie projektu przez wnioskodawcę, pytania posłów i odpowiedzi wnioskodawczy oraz dyskusję nad ogólnymi zasadami projektu. Praca w komisji (komisjach) kończy się przedstawieniem Sejmowi sprawozdania z wnioskiem o przyjęcie projektu bez poprawek, przyjęcie z zaproponowanymi przez komisję poprawkami lub odrzucenie projektu.

Drugie czytanie obejmuje przedstawienie Sejmowi sprawozdania komisji o projekcie ustawy, debatę oraz zgłoszenie poprawek i wniosków. Jeśli w drugim czytaniu nie zostaną zgłoszone poprawki, Sejm może przejść niezwłocznie do trzeciego czytania, w przeciwnym razie, jeśli Sejm nie postanowi inaczej, projekt zostaje odesłany ponownie do komisji.

Trzecie czytanie obejmuje przedstawienie dodatkowego sprawozdania komisji i głosowanie. Głosowanie odbywa się w ustalonym przez regulamin sejmowy porządku. Aby Sejm mógł przystąpić do głosowania nad projektem ustawy niezbędna jest obecność ustalonej liczby posłów, czyli quorum, przy uchwalaniu ustawy wynosi połowę ustawowej liczby posłów. Ustawy są uchwalane zwykłą większością głosów.

Po uchwaleniu ustawy marszałek Sejmu przekazuje ją Senatowi do rozpatrzenia. Senat w ciągi miesiąca, po przeprowadzeniu debaty, może ustawę przyjąć, odrzucić albo wprowadzić poprawki.

c) wejście ustawy w życie:
Ustawa, aby wejść w życie wymaga podpisu Prezydenta. Prezydent podpisuje ustawę w ciągu 21 dni od przedłożenia mu jej przez marszałka Sejmu. Prezydent może zgłosić weto lub skierować ustawę do Trybunału Konstytucyjnego. Oba te uprawnienia dają Prezydentowi znaczne możliwości wpływania na treść ustaw, a także na tempo procesu legislacyjnego. Po podpisaniu Prezydent zarządza ogłoszeniem ustawy w Dzienniki Ustaw. Opublikowanie ustawy w gazecie, w specjalnej broszurze, itp. nie jest ogłoszeniem w znaczeniu prawnym. Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, chyba że sama stanowi inaczej. W licznych przypadkach zachodzi potrzeba wydłużenia okresu między ogłoszeniem ustawy, a jej wejściem w życie. Okres te nosi nazwę „vacatio legis” (spoczywanie ustawy).

Ustawa międzynarodowa
Po ogłoszeniu umowy w Dzienniku Ustaw zawarte w niej normy stają się częścią krajowego porządku prawnego i są bezpośrednio stosowane, taj jak przepisy wydane przez organy państwowe. Umowy międzynarodowe ratyfikuje Prezydent.

Uprzednia zgoda Sejmu jest wymagana w umowach dotyczących:
- pokoju, sojuszy, układów politycznych i wojskowych,
- wolności, praw lub obowiązków obywatelskich określonych w konstytucji,
- członkostwa Polski w organizacji międzynarodowej,
- znacznego finansowego obciążenia państwa,
- spraw wymagających regulacji ustawowej.

W razie kolizji między taką umową międzynarodową, a ustawą, pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa.

Rozporządzenie
Rozporządzenia są wydane przez naczelne organy administracji państwowej:
- Rada Ministrów,
- Prezes Rady Ministrów,
- ministrowie,
- przewodniczący określonych w ustawach komitetów,
- Prezydent.

Rozporządzenie może być wydane na podstawie wyraźnego szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści rozporządzenia. Organ wydający rozporządzenie obowiązany jest powołać się w nim na udzielone mu upoważnienie. Celem, któremu służy rozporządzenie jest wykonanie ustawy. Rozporządzenie ma stworzyć szczegółowe przepisy wykonawcze, które umożliwiałyby wcielenie ustawy w życie. Rozporządzenie nie może naruszać przepisów żadnej z obowiązujących ustaw. Rozporządzenie musi być ogłoszone w Dzienniki Ustaw i wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia zgłoszenia, chyba, że samo stanowi inaczej.

Akty prawa miejscowego
Prawo miejscowe jest prawem powszechnie obowiązującym na obszarze działania organów, które je ustanowiły. Stanowienie prawa miejscowego należy do organów samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej. Organy gminy mogą wydać przepisy gminne dotyczące wewnętrznego ustroju gminy, organizacji urzędów i instytucji gminnych, zasad zarządu mieniem gminy oraz zasad i trybu korzystania z gminnych obiektów i urządzeń użyteczności gminnej. Rada gminy może wydawać tzw. przepisy porządkowe. Przepisy te mogą przewidywać za ich naruszenie karę grzywny. Przepisy gminne ustanawia rada gminy w formie uchwały. Przepisy porządkowe może wydać zarząd w formie zarządzania. Przepisy gminne ogłasza się przez rozplakatowanie obwieszczeń w miejscach publicznych, a także przez ogłoszenie w lokalnej prasie. Prawo miejscowe to również przepisy wydane przez wojewodę. Wojewoda wydaje przepisy prawa miejscowego w formie rozporządzenia. Rozporządzenia porządkowe nie wymagają upoważnienia zawartego w ustawach szczególnych. W rozporządzeniach porządkowych wojewoda ustanawia na czas oznaczony nakazy lub zakazy określonego w nim zachowania się. Rozporządzenia porządkowe mogą przewidywać za naruszenie ich przepisów kary grzywny. Rozporządzenia wykonawcze wojewody wymagają w zasadzie ogłoszenia w wojewódzkim dzienniku urzędowym i wchodzą w życie po upływie 14 dni od dnia ich ogłoszenia, chyba że stanowią inaczej.

 

Wykładnia prawa

12 lut

Wykładnią, czyli interpretacją prawa jest zespół czynności zmierzających do ustalenia właściwej treści norm prawnych, zawartych w przepisach.

Najważniejsze przyczyny powodujące wątpliwości:
- popełnione przy formułowaniu przepisów błędy językowe,
- rozbieżność między gramatycznym sformułowaniem normy a celem, dla realizacji którego powołana jest norma lub akt normatywny,
- zmiana ustroju społeczno-gospodarczego lub politycznego i inne poważne zmiany w stosunkach społecznych,
- ogólny (abstrakcyjny) charakter norm prawnych.

Stosowanie wykładni pozwala na uelastycznienie przepisów prawnych i dostosowanie ich do nowych sytuacji, jakie tworzy życie.

Rodzaje wykładni ze względu na podmiot:
- wykładnia autentyczna,
- wykładnia legalna,
- wykładnia praktyczna,
- wykładnia doktrynalna.

Wykładnia autentyczna to wykładnia dokonywana przez ten sam organ, który wydał interpretowany przepis. Wykładnia autentyczna ma charakter obowiązujący i nie można od niej odstąpić.

Wykładnia legalna dokonywana jest przez organ państwowy, któremu to zadanie zostało specjalnie powierzone, z reguły w konstytucji. Wykładnia legalna ma charakter obowiązujący.

Wykładnia praktyczna to wykładnia dokonywana przez organ państwowy w toku stosowania prawa, przy rozstrzyganiu konkretnych spraw. Wykładnią praktyczną zajmują się organy wymiaru sprawiedliwości i organy administracji państwowej. Podstawowe znaczenie ma wykładnia organów sprawiedliwości, szczególnie sądów, czyli wykładnia sądowa.

Wykładnia doktrynalna (naukowa) zawarta jest w naukowej literaturze prawniczej: monografiach, artykułach, recenzjach, itp. Nie ma charakteru obowiązującego. Szczególną rolę odgrywa w momencie zmian przepisów, przyczyniając się do ukształtowania nowego prawa w myśl swoich założeń.

Rodzaje wykładni ze względu na metodę:
- wykładnia słowna,
- wykładnia celowościowa,
- wykładnia systematyczna,
- wykładnia historyczna.

Wykładnia słowna (inaczej gramatyczna, językowa, werbalna) polega na ustaleniu znaczenia norm prawnych poprzez analizę struktur językowych przepisów, znaczenia poszczególnych wyrazów i zwrotów, zastosowanej interpretacji, itd. Uwaga interpretatora skupia się wyłącznie na stronie językowej badanego przepisu. Wykładnia słowna jest podstawową metodą interpretacji.

Wykładnia celowościowa (teleologiczna, funkcjonalna) polega na ustaleniu znaczenia norm prawnych poprzez określenie celu, dla którego normy te zostały wydane.

Wykładnia systematyczna polega na ustaleniu znaczenia norm prawnych poprzez określenie miejsca, jaka dana norma zajmuje w ramach aktu normatywnego czy w ramach całego ustawodawstwa.

Wykładnia historyczna polega na ustaleniu znaczenia norm prawnych za pomocą materiałów historycznych. Poddaje się analizie przepisy obowiązujące poprzednio w danym zakresie, wyciąga się wnioski z okoliczności towarzyszących powstawaniu aktu prawnego. Wykładnia historyczna stosowana jest najczęściej w literaturze naukowej.

Rodzaje wykładni ze względu na wynik:
- wykładnia rozszerzająca,
- wykładnia ścieśniająca,
- wykładnia stwierdzająca.

Z wykładnią rozszerzającą mamy do czynienia wtedy, gdy dana wykładnia nakazuje interpretowaną normę rozumieć szerzej niżby to wynikało z wykładni słownej.

Wykładnia ścieśniająca jest odwrotnością wykładni rozszerzającej i występuje wtedy, gdy dana wykładnia każe interpretowaną normę rozumieć węziej niż to wynika z wykładni słownej.

Wykładnią stwierdzającą (adekwatną) nazywa się taką interpretację, która nakazuje normę rozumieć dokładnie tak samo, jak wykładnia słowna.

 

Stosowanie prawa

11 lut

Stosowanie prawa polega na posługiwaniu się przez organy publiczne przepisami prawnymi jak instrumentami, służącymi do podejmowania decyzji.

Przestrzeganie prawa to postępowanie obywateli i organów państwowych, które jest zgodne z obowiązującymi przepisami.

Stosowaniem prawa zajmują się tylko organy państwowe, zwłaszcza organy wymiaru sprawiedliwości i organy administracyjne, oraz organy samorządu terytorialnego.

Formy stosowania prawa:
- ustalenie istnienia (lub braku) między stronami stosunku prawnego i sprecyzowanie jego treści,
- stworzenie (zniesienie, zmiana) między stronami nowego stosunku prawnego.

Etapy procesu stosowania prawa:
- ustalenie stanu faktycznego,
- wyszukanie (ustalenie) normy prawnej odnoszącej się do danego stanu – kwalifikacja prawna,
- wnioskowanie i wydanie decyzji.