RSS
 

Archiwum dla kategorii ‘2. Wybrane zagadnienia z teorii systemów’

Organizacje społeczno-ekonomiczne jako systemy

25 sie

Obiekt gospodarczy to dynamiczny (aktywny rynkowo) i otwarty (wchodzący w rozliczne interakcje z otoczeniem zewnętrznym) układ społeczno-techniczny realizujący określone zadania ekonomiczne.

Każdy obiekt gospodarczy dysponuje specyficznymi zasobami umożliwiającymi realizację zadań ekonomicznych, tj:
- zasoby ludzkie,
- zasoby finansowe,
- zasoby rzeczowe,
- zasoby informacyjne (ingerujące pozostałe zasoby).

W gruncie teorii systemów obiekt gospodarczy można traktować jako system trzech podsystemów – wytwarzania, zarządzania i informacji, powiązanych ze sobą określonymi relacjami i mających określone właściwości. Podsystemy zarządzania i informacji stanowią system sterujący, natomiast podsystem wytwarzania jest obiektem sterowanym. W teorii systemów informacja jest więc jednym z elementów triady zasileń, którymi są materia, energia i informacja wymieniane między systemem i otoczeniem.

Tak widziany obiekt gospodarczy pozwala zdefiniować podukład wytwarzania jako przetwarzający materiały, surowce i energię w produkty końcowe. Podukład zarządzania odpowiada za prawidłowe wykonawstwo w układzie wytworzenia, a podukład informacji zapewnia dokumentacyjną obsługę procesów produkcji i gromadzi informacje niezbędne do podejmowania racjonalnych decyzji gospodarczych. Obiekt gospodarczy jest powiązany ze swoim otoczeniem, głównie przez wymianę zasobów, zwanych na gruncie teorii systemów zasileniami materiałowo-energetycznymi oraz zasileniami informacyjnymi. Zasilenia materiałowo-energetyczne oraz informatyczne przepływają z otoczenia do systemu gospodarczego oraz z układu gospodarczego do otoczenia.

Obiekt gospodarczy wymienia zasilenia materiałowo-energetyczne i informacyjne z otoczeniem bliższym i dalszym. Otoczenie bliższe stanowią partnerzy biznesowi, dostawcy usług czy technologii. Otoczenie dalsze to przede wszystkim instytucje państwowe i prawne, świat nauki dostarczający innowacyjnych rozwiązań lub społeczeństwo zapewniające pracowników o określonych kwalifikacjach i kompetencjach.

Otoczenie organizacji narzuca wiele zmian dla współczesnych organizacji. Głównie obszary wymagań to trendy polityczne, ekonomiczne, społeczne, techniczne, w skrócie nazywane PEST.

Teoria systemów podkreśla dynamiczny i wzajemnie powiązany charakter organizacji społeczno-ekonomiczny oraz zadań kierowniczych. Podejście systemowe ułatwia równoważenie potrzeb poszczególnych części przedsiębiorstwa i potrzeb oraz celów całości organizacji. Organizacja nie jest tworem samowystarczalnym i odizolowanym od otoczenia, wręcz przeciwnie – wymienia zasoby z otoczeniem. Otoczenie zawiera elementy, które oddziałują na organizację w sposób bezpośredni lub pośredni. Elementy środowiska o oddziaływaniu pośrednim są analizowane przy użyciu np. metody PEST, natomiast elementy o oddziaływaniu bezpośrednim często są opisywane słowem „interesariusze” (ang. stakeholders).

ODDZIAŁYWANIE INTERESARIUSZY NA ORGANIZACJĘ
Oddziaływanie interesariuszy na organizację

 

Sterowanie

24 sie

Spójność i addytywność jest charakterystyczna dla obu rodzajów systemów (naturalnego i sztucznego), ale addytywność jest cechą bardziej typową dla systemów naturalnych. W systemach sztucznych nie występują mechanizmy homeostazy, stąd systemy te są nietrwałe.

Zjawiskiem analizowanym w stosunku do nadmierności systemów jest redundacja.

Redundacja to nadmiar w stosunku do tego, co niezbędne, cecha komunikatu zawierającego więcej informacji niż minimum niezbędna do przekazania treści.

Nadmiar ten, czyli redundacja, może mieć zarówno charakter zbędny i szkodliwy, jak i pożądany dla zapewnienia sprawności systemu.

W systemach naturalnych redundacja przejawia się w występowaniu w organizmie wielu elementów podstawowych i zapasowych, co w konsekwencji zapewnia zwiększenie niezawodności systemu. Z kolei w układach technicznych dominuje zasada parsimonii (oszczędności), prostoty, bez nadmiaru, co skutkuje większą podatnością na uszkodzenia. Niezawodność systemów technicznych maleje w postępie geometrycznym wraz ze wzrostem liczby elementów takiego systemu.

System działający odbiera określone sygnały wejściowe, które skutkują adekwatnymi stanami i generują określone sygnały wyjściowe w sposób deterministyczny, opisany funkcyjnie, lub probabilistyczny, opisany zależnościami stochastycznymi. Oprócz właściwości wewnętrznych systemu na jego sposób działania wpływ mają również warunki zewnętrzne. Sygnały wejściowe systemu mają charakter bodźców głównych albo bodźców przypadkowych. Jeżeli siła oddziaływania bodźców przypadkowych jest znaczna to niezbędne jest zastosowanie układu regulującego, który spowoduje doprowadzenie wielkości wejściowej do odpowiedniej normy. Ponieważ norma często ma charakter zmiany, stąd zamiast o regulacji należy mówić o sterowaniu, które wymaga istnienia odpowiedniego programu sterowania.

Sterowanie jest działaniem polegającym na doprowadzeniu wielkości sterowanej systemu do pożądanego poziomu.

W procesie sterowania wyróżnia się:
- system sterujący, zwany również organizatorem procesu (O),
- system sterowany, zwany również obiektem sterowania (S).

W celu uzyskania pożądanych zmian w przebiegu procesów, system sterujący oddziałuje na system sterowany, tworząc system sterowania. Na wejściu systemu sterowania znajduje się sygnał wejściowy X, a na wyjściu wielkość sterowania Y. Kryterium skuteczności systemu sterowania jest utrzymywanie wielkości sterowanej na poziomie zadowalająco bliskim wartości określonej przez sygnał wejściowy.

 

System i rodzaje systemów

23 sie

W otaczającym świecie można wyodrębnić wiele elementów materialnych wzajemnie na siebie oddziałujące. Oddziaływanie ma zróżnicowaną siłę i w zbiorze wszystkich elementów wyodrębnia się pewną grupę, w której będzie ono silniejsze niż na zewnątrz tej grupy. Wyodrębnioną grupę elementów nazywa się systemem. Pozostałe elementy, które znalazły się w zidentyfikowanej grupie, stanowią otoczenie systemu. System stanowi zbiór elementów wzajemnie na siebie oddziałujących.

System to celowo określony zbiór elementów oraz relacji zachodzących między tymi elementami i między ich własnościami. Własnościami są cechy poszczególnych obiektów, relacjami zaś stosunki wiążące poszczególne części z całością. Dzięki relacjom całość ma właściwości, których nie wykazują jej części.

Systemy mogą być nie tylko bytami rzeczywistymi (konkretnymi), lecz także abstrakcyjnymi (koncepcyjnymi, konceptualnymi). Tak więc systemami i ich elementami będącymi w interakcji są:
- firma: pracownicy, materiały, wyroby gotowe, receptury technologiczne, konta,
- bank: klienci, konta, kredyty, oszczędności, przelewy,
- giełda: inwestorzy, spółki giełdowe, akcje, derywaty,
- portal internetowy: internauci, komunikaty, posty na forum,
- urząd wojewódzki: obywatele, nieruchomości, pojazdy,
- urząd skarbowy: podatnicy, podatki, PIT-y,
- uczelnia: pracownicy naukowi, studenci, aule, laboratoria, dziekanaty.

Każdy system jak układ zorganizowany charakteryzuje się określonym stopniem spójności (koherencji) lub niezależności (addytywności). Spójność można opisać jako własność systemu polegającą na tym, że jakakolwiek zmiana w jednym elemencie pociąga za sobą zmianę w innych elementach składowych. Właściwość tę określa się w naukach o zarządzaniu terminem synergia. Przeciwstawnym przypadkiem jest sytuacja, w której zmiana w dowolnym elemencie nie powoduje żadnych zmian w innych elementach. Jest to sytuacja niezależności, czyli addytywności, gdyż zmiany w systemie są sumą zmian w indywidualnych elementach.

KLASYFIKACJA SYSTEMÓW
Klasyfikacja systemów

Duże znaczenie w zakresie wielu dyscyplin naukowych mają systemy naturalne. Adaptacja systemu oznacza jego przystosowanie do otoczenia i zachodzących w nim zmian. Homeostaza oznacza zdolność utrzymania pewnych właściwości systemu w przedziałach wartości uwarunkowanych możliwościami adaptacyjnymi systemu. Homeostaza możliwa jest dzięki istnieniu mechanizmów samoregulacji wykorzystujących zasady sprzężenia zwrotnego, będącego kluczem do sterowania systemami.

Sprzężenie zwrotne to taki rodzaj dynamicznego związku między dwoma systemami lub ich elementami, w którym obydwa te systemy lub ich elementy wzajemnie na siebie oddziałują.

Istotą sprzężenia zwrotnego jest więc wprowadzenie na wejściu systemu informacji o stanach wyjściowych, co umożliwia dokonanie niezbędnych korekt.