RSS
 

Archiwum - Czerwiec, 2016

Zdarzenia i operacje gospodarcze

30 cze

OPERACJE GOSPODARCZE – udokumentowane zdarzenia gospodarcze, prowadzące do zmian majątkowo-kapitałowych danej jednostki gospodarczej i podlegające ewidencji rachunkowej. Operacje gospodarcze oznaczają kontrolowane operowanie zasobami o określonej wartości, wyrażonej w jednostkach pieniężnych.

Zdarzenia gospodarcze nie mające bezpośredniego wpływu na majątek ani na kapitały nie mogą być nazwane operacjami gospodarczymi.

Przedmiotem zainteresowania rachunkowości są tylko te decyzje, których rezultaty można zakwalifikować jako operacje gospodarcze i tylko one podlegają ewidencji księgowej.

Zdarzenia zachodzące w jednostce gospodarczej można podzielić na:
- powodujące zmiany majątkowo-kapitałowe i podlegające ewidencji księgowej,
- niepowodujące zmian majątkowo-kapitałowych i niewymagające ewidencji księgowej.

Operacje gospodarcze można sklasyfikować według:
- sposobu powstania – na:
a) jednorazowe,
b) wielokrotne,
- zasięgu – na:
a) zewnętrzne,
B wewnętrzne,
- faz procesu gospodarczego – na:
a) operacje fazy zaopatrzenia,
b) operacje fazy produkcji,
c) operacje fazy sprzedaży,
- stopnia złożoności – na:
a) operacje proste,
b) operacje złożone,
- charakteru zmian w majątku i kapitałach – na:
a) operacje bilansowe, powodujące zmiany w strukturze majątku, w strukturze kapitałów oraz w wielkości i strukturze majątku i kapitałów na skutek przemieszczania wartości,
b) operacje wynikowe, powodujące zmiany wielkości i strukturze majątku i kapitałów na skutek wyniku finansowania działalności gospodarczej, prowadzącego do przyrostu – zysk lub ubytku – strata – kapitału własnego.

Operacje bilansowe wpływają na bilans poprzez:
- powstanie składników majątkowych lub źródeł finansowania aktywów,
- likwidację składników majątku lub źródeł finansowania aktywów,
- przemieszczenie pionowe środków odbywające się po stronie aktywów lub pasywów,
- przemieszczenie poziome środków odbywające się po stronie aktywów lub pasywów.

Zdjęcie przedstawia schemat typów operacji bilansowych:
Schemat typów operacji bilansowych
I – operacje aktywne,
II – operacje psywne,
III – operacje aktywno-pasywne zwiększające,
IV – operacje aktywno-pasywne zmniejszające.

Na podstawie przedstawionej systematyki operacji gospodarczych z punktu widzenia ich wpływu na bilans można stwierdzić, że:
- wyróżnia się cztery rodzaje operacji gospodarczych,
- operacje aktywne i pasywne przebiegają odpowiednio tylko na aktywach lub tylko na pasywach, nie powodując zmiany sumy bilansowej,
- zmianę sumy bilansowej wywołują tylko operacje aktywno-pasywne odpowiednio ją zwiększając lub zmniejszając. Musi zatem występować zwiększenie (zmniejszenie) aktywów i pasywów. Niemożliwa jest operacja gospodarcza powodująca zwiększenie aktywów przy jednoczesnym zmniejszeniu pasywów lub odwrotnie,
- niemożliwa jest operacja aktywna lub pasywna powodująca tylko zwiększenie (zmniejszenie) obydwu pozycji aktywów lub pasywów.

W odróżnieniu od operacji bilansowych, OPERACJE WYNIKOWE dzielą się na dwie grupy:
- powodujące zwiększenia stanu majątku oraz zwiększenie przychodu,
- powodujące zmniejszenie (zużycie) majątku oraz powstanie kosztu.

Operacje tego typu wywierają wpływ na końcowe rezultaty działalności jednostki gospodarczej, czyli wynik finansowy.

Wszystkie operacje gospodarcze mają następujące podstawowe cechy:
- ścisły związek z działalnością prowadzoną przez jednostkę gospodarczą,
- jednoznacznie określony termin wystąpienia,
- wyrażanie skutków decyzji gospodarczych lub skutków nadzwyczajnych okoliczności losowych,
- dualny charakter,
- wartość (kwota) wyrażona w mierniku pieniężnym.

 

Kategorie cen stosowane w rachunkowości

29 cze

W celu ograniczenia rozbieżności w procesie wyceny bilansowej aktywów i pasywów konieczne jest stosowanie różnych cen dostosowanych do przedmiotu wyceny. W tym celu ustawa o rachunkowości przy wycenie stosuje następujące kategorie cen:

- CENA NABYCIA – cena zakupu powiększona o tzw. koszty związane z zakupem i przystosowaniem składnika majątku do stanu zdatnego do używania, a obniżona o rabaty, upusty i inne podobne zmniejszenia. Do kosztów bezpośrednich związanych z zakupem zalicza się: koszty transportu, załadunku i wyładunku, składowania. Do ceny nabycia mogą być zaliczane koszty finansowania zewnętrznego:
a) koszty odsetek i prowizji od zaciągniętych kredytów, pożyczek lub zobowiązań handlowych,
b) koszty odsetek i prowizji od zaciągniętych kredytów, pożyczek lub zobowiązań zaciągniętych oraz spłacanych w walutach obcych i konieczności ich przeliczenia na walutę krajową,

- CENA ZAKUPU – cena nabycia (płacona) sprzedającemu za dany składnik majątkowy bez podlegającego odliczenia podatku VAT. W przypadku importu cenę zakupu ustala się według kursu zastosowanego w dokumencie celnym SAD oraz powiększa się ją o obciążenia z tytułu cła, podatku akcyzowego i innych obciążeń o charakterze publiczno-prawnym,

- KOSZT WYTWORZENIA – obejmuje koszty dające się bezpośrednio przypisać do danego produktu oraz uzasadnioną część kosztów pośrednio związanych z danym produktem. Szczegółowy opis składników kosztu wytworzeniu na zdjęciu Koszt wytworzenia produktu

Do kosztów wytworzenia produktu nie zalicza się kosztów:
a) będących konsekwencją niewykorzystanych zdolności produkcyjnych,
b) ogólnego zarządu, które nie są związane z doprowadzeniem produktu do postaci i miejsca, w jakich się znajduje na dzień wyceny,
c) magazynowania wyrobów gotowych i półproduktów, chyba, że poniesienie tych kosztów jest niezbędne w procesie produkcji,
d) kosztów sprzedaży produktów,

- CENA SPRZEDAŻY NETTO – możliwa do uzyskania na dzień bilansowy cena jego sprzedaży, bez podatku VAT i podatku akcyzowego, pomniejszona o rabaty, opusty i inne podobne zmniejszenia oraz koszty związane z przystosowaniem składnika majątkowego do sprzedaży i jej przeprowadzeniem,

- KURS WALUTY – wykorzystuje się wówczas, gdy jednostka wykonuje transakcje gospodarcze w walutach obcych. Wycena bilansowa wymaga dokonania na dzień bilansowy niezbędnych przeliczeń wartości składników aktywów i pasywów wyrażonych w walutach obcych – po średnik kursie ustalonym dla danej waluty przez NBP na ten dzień. Różnice kursowe dotyczące aktywów i pasywów jednostki powstałe na dzień ich wyceny zalicza się odpowiednio do przychodów lub kosztów finansowych,

- KWOTA WYMAGANEJ ZAPŁATY – ma zastosowanie w wycenie na dzień bilansowy rozrachunków z tytułu dostaw i usług. Kwota wymaganej zapłaty wyraża wartość należności, której zapłaty oczekuje wierzyciel,

- WARTOŚĆ GODZIWA – kwota, za jaką dany składnik majątku mógłby zostać wymieniony, a zobowiązanie uregulowane, na warunkach transakcji rynkowej pomiędzy zainteresowanymi i dobrze poinformowanymi niepowiązanymi ze sobą stronami. Za wartość godziwą przyjmuje się:
a) dla papierów wartościowych notowanych na giełdzie – aktualny kurs notowań pomniejszony o koszty sprzedaży,
b) dla nienotowanych papierów wartościowych – wartość oszacowaną uwzględniającą takie czynniki, jak współczynnik ceny do zysku i stopa dywidendy,
c) dla należności – wartość bieżącą (zdyskontowaną) kwot wymagających zapłaty, wyznaczoną przy odpowiednich bieżących stopach procentowych, pomniejszoną o odpisy aktualizacyjne należności zagrożone i nieściągalne oraz ewentualne koszty windykacji,
d) dla środków trwałych – wartość według należnej wyceny,
e) dla wartości niematerialnych i prawnych – wartość oszacowana, wyznaczoną w oparciu o ceny rynkowe takich samych lub podobnych wartości niematerialnych i prawnych,
f) dla zapasów materiałów – cenę nabycia,
g) dla zapasów produktów gotowych i towarów – cenę sprzedaży pomniejszoną o opust marży zysku wynikający z kosztów doprowadzenia do sprzedaży zapasu i znalezienia nabywcy,
h) dla produkcji w toku – cenę sprzedaży netto produktów gotowych pomniejszoną o koszty zakończenia produkcji i opust marży zysku wynikający z kosztów doprowadzenia zapasów do sprzedaży i znalezienia nabywcy,
i) dla zobowiązań – wartość bieżącą (zdyskontowaną) kwot wymagających zapłaty, wyznaczoną przy odpowiednich bieżących stopach procentowych.

- TRWAŁA UTRATA WARTOŚCI – zachodzi wtedy, gdy istnieje duże prawdopodobieństwo, że kontrolowany przez jednostkę składnik aktywów nie przyniesie w przyszłości w znacznej części lub w całości przewidywanych korzyści ekonomicznych. Wówczas jednostka powinna dokonać obniżenia wartości tego składnika majątku poprzez odpis aktualizacyjny z tytułu trwałej utraty wartości. Identyfikacja trwałej utraty wartości aktywów możliwa jest dzięki przeprowadzeniu odpowiednich szacunków, opartych na informacjach pochodzących ze źródeł zewnętrznych i wewnętrznych. W tym celu jednostka gospodarcza powinna przeanalizować i ocenić, czy:
a) wystąpił spadek wartości rynkowej konkretnego składnika aktywów w ciągu danego okresu,
b) wystąpiły lub wystąpią w niedalekiej przyszłości niekorzystne zmiany o charakterze technologicznym, rynkowym, gospodarczym lub prawnym,
c) wystąpiły lup prawdopodobnie wystąpią niekorzystne zmiany dotyczące zakresu i sposobu użytkowania danego składnika aktywów,
d) nastąpiła utrata wartości danego składnika aktywów z tytułu jego fizycznego uszkodzenia.

 

Wstęp do wyceny bilansowej

27 cze

WYCENA polega na ustalaniu i szacowaniu kwot pieniężnych określających wartość poszczególnych kategorii ekonomicznych, opisujących sytuację majątkową, finansową i wynik finansowy konkretnej jednostki gospodarczej oraz zmian zachodzących w tej wartości pod wpływem czynników ekonomicznych. Procesem określenia wartości jest pomiar (wycena). Celem pomiaru jest określenie wartości przedmiotu.

Wycena musi być prowadzona:
- na bieżąco w ciągu roku obrotowego – WYCENA WSTĘPNA – w momencie ujęcia składnika aktywów lub pasywów w księgach rachunkowych, najczęściej na podstawie dokumentów zewnętrznych,
- na koniec roku obrotowego – WYCENA BILANSOWA – w związku z zamknięciem ksiąg rachunkowych i sporządzeniem sprawozdania bilansowego na dzień bilansowy. Jednostka musi dysponować odpowiednimi dokumentami, które uprawdopodobniają korekty wartości składników bilansu.

Wycena przeprowadzana na dzień bilansowy pozwala na okresowe urealnienie wartości, ustalonych w wyniku wyceny przeprowadzanej w ciągu roku obrotowego. Jakość pomiaru zależy od dokładnego i precyzyjnego opisania przyjętych przez jednostkę zasad wyceny aktywów i pasywów oraz posiadania przez firmę informacji dotyczących cen rynkowych składników majątkowych, stóp procentowych, kursów walut, które uprawdopodobniają wycenę.

Dla potrzeb wyceny stosuje się:
- ceny historyczne, czyli ceny uzyskania – aktywa ujmuje się na dzień nabycia w wartości zapłaconej za nie kwoty lub wartości godziwej opłaty niepieniężnej dokonanej celem nabycia. Zobowiązania są wyceniane w kwocie wpływów otrzymanych w zamian za przyjęcie przez jednostkę obowiązku zapłaty środków pieniężnych lub ich ekwiwalentów,
- ceny bieżące – aktywa wycenia się w wartości równej kwocie, jaką należałoby obecnie zapłacić w razie nabywania takiego samego lub równoważnego składnika. Zobowiązania wycenia się w niezdyskontowanej kwocie środków pieniężnych i ich ekwiwalentów, które obecnie byłyby wymagane do uregulowania,
- ceny odtworzenia, czyli ceny reprodukcyjne – aktywa wycenia się w wartości równej kwocie pieniężnej, jaką można w chwili obecnej uzyskać, zbywając dany składnik aktywów w normalnej zaplanowanej transakcji. Zobowiązania wykazuje się według wartości realizacji, czyli w zdyskontowanej kwocie środków pieniężnych i ich ekwiwalentów, jaką według przewidywań zapłaci się w celu uregulowania zobowiązań w toku działalności gospodarczej,
- ceny realizacji – aktywa wycenia się w zdyskontowanej wartości przyszłych wpływów środków pieniężnych netto, które dana pozycja, według przewidywań, wypracuje w toku działalności gospodarczej. Zobowiązania wykazuje się w zdyskontowanej wartości bieżącej przyszłych wpływów środków pieniężnych netto, które według przewidywań będą wymagane do uregulowania w toku działalności gospodarczej.

Rachunkowość, której metodyka bazuje na metodzie bilansowej umożliwia pomiar efektywności działalności gospodarczej w aspekcie rzeczowym i w aspekcie finansowym. Z tego względu w teorii i praktyce rachunkowości wyróżnia się dwie koncepcje pomiaru wyników działalności. Są to:
- finansowa koncepcja zachowania kapitału,
- rzeczowa koncepcja zachowania kapitału.

Zgodnie z finansową koncepcją zachowania kapitału, efektywność działalności gospodarczej jest mierzona różnicą między wartością kapitału własnego zaangażowanego na początek okresu sprawozdawczego a wartością kapitału własnego reprodukowanego na koniec tego okresu. Miarą efektywności działalności gospodarczej wynikającą z koncepcji zachowania kapitału finansowego jest wynik finansowy.

Zgodnie z rzeczową koncepcją kapitału, efektywność działalności gospodarczej jest mierzona różnicą między stanem zdolności produkcyjnych (lub możliwości operacyjnych) na początek okresu sprawozdawczego a stanem tych zdolności na koniec wskazanego okresu.

Według finansowej koncepcji zachowania kapitału uwzględnienie w wyniku finansowym skutków zmian cen i wartości zobowiązań, które wystąpiły w ciągu okresu sprawozdawczego, powinno wiązać się z ich realizacją. W przypadku rzeczowej koncepcji zachowania kapitału wszelkie zmiany cen i wartości zobowiązań mają wpływ na pomiar zdolności produkcyjnych.

 

Zobowiązania

26 cze

Do kapitałów (funduszy) jednostki należą zobowiązania, odpowiadające tej części majątku, która została udostępniona jednostce gospodarczej z obowiązkiem zwrotu w określonym terminie. Zobowiązaniem określa się obowiązek dłużnika do zapłacenia wierzycielowi określonej kwoty w wyznaczonym terminie za otrzymane świadczenie.

ZOBOWIĄZANIE to wynikające z przeszłych zdarzeń obecne świadczenia o wiarygodnie określonej wartości, która spowodują wykorzystanie już posiadanych lub przyszłych zasobów majątkowych jednostki.

Z przedmiotowego punktu widzenia można wymienić następujące rodzaje zobowiązań:
- kredyty bankowe, które oznaczają zobowiązania jednostki gospodarczej wobec banków z tytułu otrzymanych środków pieniężnych z obowiązkiem ich zwrotu w określonym terminie,
- pożyczki, przez które rozumie się zobowiązania wobec osób fizycznych bądź prawnych nie będących bankami z tytułu odroczonych środków pieniężnych z obowiązkiem zwrotu,
- zobowiązania z tytułu podatków, ceł, ubezpieczeń i innych świadczeń, którymi są naliczone, lecz nie zapłacone należne instytucjom publicznoprawnym,
- zobowiązania z tytułu wynagrodzeń, które oznaczają zadłużenie jednostki gospodarczej wobec pracowników w związku z naliczonymi, a jeszcze nie wypłaconymi wynagrodzeniami,
- zobowiązania wekslowe, które pojawiają się wówczas, gdy dłużnik zamiast zapłaty za otrzymaną dostawę (usługę) wystawia weksel, odraczając termin płatności,
- zobowiązania z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych, które występują w przypadku pozyskiwania przez jednostkę gospodarczą środków pieniężnych poprzez emisję i sprzedaż obligacji bądź innych dłużnych papierów,
- rezerwy celowe, zobowiązania, których termin wymagalności lub kwota nie są pewne,
- fundusze specjalne – Zakładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych, Zakładowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Zakładowy Fundusz Załogi, Fundusz Remontowy w spółdzielniach mieszkaniowych.

REZERWY należy tworzyć, gdy:
- na jednostce ciąży zobowiązanie wynikające z przeszłych zdarzeń, choć nie jest ono w tym momencie wymagalne,
- istnieje prawdopodobieństwo, że wypełnienie tego zobowiązania spowoduje wykorzystanie aktywów, czyli zmniejszenie korzyści ekonomicznych,
- można dokonać wiarygodnego szacunku tego zobowiązania.
Jeżeli powyższe warunki nie są spełnione, rezerwa nie może być utworzona.

ZOBOWIĄZANIA DŁUGOTERMINOWE to takie, których okres spłaty na dzień bilansowy jest dłuższy od 1 roku. ZOBOWIĄZANIA KRÓTKOTERMINOWE stają się wymagalne w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego. Zobowiązania z tytułu dostaw i usług bez względu na termin wymagalności w całości są zaliczane do zobowiązań krótkoterminowych na podstawie ich związku z normalnym cyklem działalności operacyjnej jednostki gospodarczej.

Aby jednostka mogła wykazywać zobowiązania, muszą być spełnione określone warunki:
- obowiązek wykonania świadczenia musi być pewny,
- wartość świadczenia powinna być wiarygodnie określona, co staje się możliwe dopiero po spełnieniu pierwszego warunku,
- wykonane świadczenia spowodują wykorzystanie posiadanych już aktywów lub wykorzystanie aktywów, które jednostka pozyska dopiero w przyszłości.

SYNTETYCZNA KLASYFIKACJA ZASOBÓW JEDNOSTKI GOSPODARCZEJ W ŚWIETLE METODY BILANSOWEJ:
Zobowiązania:
a) długoterminowe:
- kredyty i pożyczki,
- zobowiązania obligacyjne,
- zobowiązania z tytułu leasingu finansowego,
- pozostałe zobowiązania,
b) krótkoterminowe:
- kredyty i pożyczki,
- zobowiązania z tytułu dostaw i usług,
- zobowiązania z tytułu dłużnych papierów wartościowych,
- zobowiązania wekslowe,
- zobowiązania z tytułu podatków, ceł, ubezpieczeń,
- zobowiązania z tytułu wynagrodzeń,
- pozostałe zobowiązania.

 

Kapitały (fundusze) własne

25 cze

Kapitały w jednostkach gospodarczych

Sposób tworzenia i wykorzystania kapitałów własnych

Źródła tworzenia i wykorzystania kapitału (funduszu) zapadowego

Zasoby majątkowe jednostek gospodarczych rozpatrywane według źródeł finansowania są określane w rachunkowości jako kapitały (fundusze). Źródła finansowania wskazują podmioty, które finansują działalność danej jednostki na określonych warunkach. Z punktu widzenia prawa własności kapitały (fundusze) jednostek gospodarczych są dzielone na:
- kapitały (fundusze) własne,
- zobowiązania (kapitały obce).

KAPITAŁY (FUNDUSZE) WŁASNE stanowią wartościowy odpowiednik tych składników majątku, do których jednostce gospodarczej przysługuje prawo własności. Uwzględniając sposób zasilania, kapitały własne można podzielić na:
- powierzone, odpowiadające finansowym wkładom właścicieli, których z reguły nie wolno zwracać w trakcie funkcjonowania jednostki gospodarczej,
- samofinansowania, pochodzące z wygospodarowanego zysku, przeznaczonego na potrzeby rozwojowe jednostki.

Kapitały (fundusze) własne pozostają w dyspozycji jednostek gospodarczych bez ograniczeń czasowych, stanowiąc podstawę finansowania działalności każdej jednostki.

Kapitały (fundusze) własne jednostek gospodarczych występują w różnych postaciach, w zależności od formy własności i formy prawnej tych jednostek.
Podział kapitałów (funduszy) własnych przedstawia zdjęcie 1.

SPÓŁKA to zrzeszenie osób lub kapitału powstałe w celu prowadzenia działalności gospodarczej.

Spółki osobowe zwykle opierają działalność na osobistej pracy wspólników, przy czym wspólnicy ponoszą pełną odpowiedzialność majątkową za zobowiązania spółki. Do spółek osobowych zalicza się m. in.: spółki cywilne, partnerskie, jawne.

Spółki kapitałowe posiadają rozdzielenie majątku i odpowiedzialności materialnej spółki od wspólników. Wspólnicy nie odpowiadają za zobowiązania spółki, spółka odpowiada za zobowiązania wobec wierzycieli do wysokości kapitału własnego. Do spółek kapitałowych zalicza się spółki akcyjne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

W spółce akcyjnej kapitał zakładowy odpowiada wartości nominalnej wyemitowanych i sprzedanych akcji. Kapitał zapasowy ma na celu pokrycie ewentualnych strat wynikających z całokształtu działalności spółki. Statut spółki akcyjnej może przewidywać tworzenie kapitału rezerwowego na pokrycie szczególnych strat lub wydatków na cele rozwojowe spółki.

Kapitał zakładowy w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiada wkładom (pieniężnych lub niepieniężnym) wniesionym przez wspólników. Jeżeli udział jest obejmowany przez wspólników po cenie wyższej oj jego wartości nominalnej, to nadwyżkę przekazuje się na kapitał zapasowy. W spółce z o. o. mogą być tworzone kapitały rezerwowe.

W przedsiębiorstwie państwowym fundusz założycielski stanowi równowartość majątku wydzielonego z mienia państwowego i przekazanego przedsiębiorstwu przez organ założycielski. Fundusz przedsiębiorstwa odpowiada tej części jego majątku, która została sfinansowana we własnym zakresie.

W spółdzielni fundusz udziałowy tworzony jest z wpłat wnoszonych przez jej członków. Fundusz zasobowy powstaje z wypracowanej nadwyżki bilansowej, pozostawionej do dyspozycji spółdzielni.

Przedsiębiorstwo jednoosobowe jest prowadzone i reprezentowane przez właściciela, który w sposób wyłączny i bez ograniczeń odpowiada za zobowiązania wobec wierzycieli, zarówno majątkiem przedsiębiorstwa, jak i majątkiem osobistym.

Sposób tworzenia i wykorzystywania kapitałów (funduszy) własnych przedstawia zdjęcie 2.

Źródła tworzenia i wykorzystywania kapitału (funduszy) zapasowego przedstawia zdjęcie 3.

Kapitały (fundusze) własne to:
- kapitał (fundusz) podstawowy,
- kapitały (fundusze) zapasowe i rezerwowe,
- wynik finansowy.

WYNIK FINANSOWY może być dodatki (zysk) lub ujemny (strata). Wypracowany zysk jest podstawowym źródłem przyrostu majątku jednostki gospodarczej. Wynik finansowy jednostki gospodarczej rozpatrywany jest w dwóch płaszczyznach, jako:
- niepodzielny wynik finansowy (zysk lub strata) z lat ubiegłych,
- wynik finansowy netto (zysk netto lub strata netto) roku obrotowego, za który sporządzono sprawozdanie finansowe.

 

Aktywa obrotowe

23 cze

AKTYWA OBROTOWE obejmują składniki, które przechodząc przez kolejne fazy cyklu operacyjnego, ulegają zużyciu lub są zbywalne, zostają rozliczone lub stają się wymagalne w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego.

Aktywa obrotowe dzielimy na:
- zapasy,
- należności krótkoterminowe,
- inwestycje krótkoterminowe,
- krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe.

ZAPASY to:
- materiały nabyte w celu zużycia na własne potrzeby jednostki,
- produkty gotowe i produkcja niezakończona, która z punktu widzenia stopnia zaawansowania w procesie wytwórczym dzieli się na półprodukty i produkty w toku,
- towary ujęte w celu odsprzedaży w stanie nieprzetworzonym.
Zapasy są przeznaczone do zbycia lub zużycia w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego.

Podział materiałów na:
- materiały podstawowe, które stanowią o istocie wytwarzanych produktów,
- materiały pomocnicze, które nie określają istoty produktów, lecz nadają im pewne cechy bądź są wykorzystywane do obsługi procesu wytwórczego,
- paliwa w postaci energii elektrycznej, cieplnej, gazu, benzyny,
- części zapasowe maszyn i urządzeń,
- opakowania,
- odpadki.

Podział produktów pracy na:
- wyroby gotowe zaakceptowane przez techniczną kontrolę wytwórcy, przyjęte do magazynu i przeznaczone do sprzedaży,
- półprodukty, które przeszły określone fazy procesu produkcyjnego, mogą być magazynowane i sprzedawane bądź poddane dalszemu procesowi wytwórczemu,
- produkcję w toku, czyli produkty, które znajdują się w fazie obróbki produkcyjnej i nie mogą być przedmiotem magazynowania i sprzedaży.

Wyróżnia się dwa zasadnicze szczeble obrotu towarowego:
- hurtowy – sprzedaż jest realizowana w dużych ilościach na rzecz innych podmiotów gospodarczych i udokumentowana fakturami sprzedaży, ceny hurtowe są niższe od cen na innych szczeblach obrotu, często są stosowane rabaty, a rozliczenia pieniężne mają charakter bezgotówkowy,
- detaliczny – sprzedaż jest realizowana w niewielkich ilościach na rzecz podmiotów indywidualnych i udokumentowana z reguły paragonami fiskalnymi, dominuje gotówkowa forma płatności, ceny detaliczne są wyższe niż na innych szczeblach obrotu.

NALEŻNOŚCI KRÓTKOTERMINOWE to prawa jednostki gospodarczej nabywane wskutek realizacji świadczeń na rzecz innych jednostek, których okres spłaty nie przekracza 12 miesięcy.

Podział należności krótkoterminowych na:
- należności z tytułu dostaw i usług, gdy moment sprzedaży wyprzedza moment zapłaty,
- należności z tytułu podatków, dotacji, ceł, ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, które odzwierciedlają sumy pieniężne należne jednostce gospodarczej od budżetów oraz innych urzędów i instytucji,
- należności związane z rozliczeniami pracodawcy z pracownikami,
- należności dochodzone na drodze sądowej.

INWESTYCJE KRÓTKOTERMINOWE to środki pieniężne oraz instrumenty kapitałowe wyemitowane przez inne jednostki, a także wynikające z kontraktu prawo do otrzymywania aktywów pieniężnych lub prawo do wymiany instrumentów finansowych z inną jednostką na korzystnych warunkach, płatne i wymagalne lub przeznaczone do zbycia w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego lub daty ich założenia, wystawienia lub nabycia.

Środki pieniężne to posiadane przez jednostkę krajowe środki płatnicze, waluty obce i dewizy oraz inne aktywa finansowe. Środki pieniężne obejmują w szczególności środki pieniężne w kasie i na rachunkach bankowych oraz inne środki pieniężne w postaci czeków i weksli obcych, płatnych w ciągu 3 miesięcy od daty ich wystawienia.

KRÓTKOTERMINOWE ROZLICZENIA MIĘDZYOKRESOWE są traktowane jako krótkoterminowe wtedy, gdy koszty w nich ujęte dotyczą przyszłego okresu sprawozdawczego i zostaną rozliczone przed upływem 12 miesięcy od dnia bilansowego. Zalicza się do nich w szczególności:
- opłaconą z góry prenumeratę czasopism,
- koszty poniesionych ubezpieczeń majątkowych i osobowych,
- koszty opłaconego z góry czynszu z tytułu wynajmu pomieszczeń,
- koszty większych kapitałowych remontów środków trwałych,
- koszty przygotowania nowej produkcji,
- koszty realizowanych prac rozwojowych.

 

Charakterystyka aktywów bilansu. Aktywa trwałe

22 cze

AKTYWA to kontrolowane przez jednostkę zasoby majątkowe o wiarygodnie określonej wartości, powstałe w wyniku przeszłych zdarzeń, które spowodują w przyszłości wpływ do jednostki korzyści ekonomicznych.

Podstawowe kryteria klasyfikacji aktywów:
- kryteria rodzajowe (aktywa: rzeczowe, niematerialne i finansowe),
- kryteria płynności (aktywa trwałe i aktywa obrotowe).

Aktywa jednostki dzielone są na dwie grupy:
- majątek trwały,
- majątek obrotowy.

Czynnikami kwalifikującymi do poszczególnych składników majątku trwałego lub obrotowego są:
- funkcje spełniane w procesach gospodarczych,
- okres ekonomicznej użyteczności,
- kryterium płynności.

AKTYWA TRWAŁE to zasoby majątkowe, które odznaczają się długim (dłuższym niż 1 rok) okresem użytkowania, najczęściej wysoką wartością jednostkową oraz niskim stopniem płynności.

W skład aktywów trwałych wchodzą:
- wartości niematerialne i prawne,
- rzeczowe aktywa trwałe,
- należności długoterminowe,
- inwestycje długoterminowe,
- długoterminowe rozliczenia międzyokresowe.

WARTOŚCI NIEMATERIALNE I PRAWNE to nabyte przez jednostkę gospodarczą prawa majątkowe, nadające się do gospodarczego wykorzystania, o przewidzianym okresie ekonomicznej użyteczności dłuższym niż 1 rok, przeznaczone do używania na potrzeby jednostki. Wartości niematerialne i prawne obejmują następujące pozycje:
- nabyte prawa majątkowe, tj.:
a) autorskie prawa majątkowe, prawa pokrewne,
b)licencje i koncesje,
c) prawa do wynalazków, patentów, znaków towarowych, wzorów użytkowych oraz zdobniczych,
d) know-how,
- nabytą wartość firmy powstałą w wyniku zakupu innej jednostki i stanowiącą różnicę między ceną nabycia a niższą od niej wartością godziwą przejętych aktywów netto,
- koszty zakończonych prac rozwojowych, czyli prowadzonych przez jednostkę na własne potrzeby badań, w wyniku których powstał nowy lub ulepszony produkt bądź technologia.

RZECZOWE AKTYWA TRWAŁE obejmują następujące elementy:
- środki trwałe,
- środki trwałe w budowie,
- zaliczki na środki trwałe w budowie.

ŚRODKI TRWAŁE są to rzeczowe aktywa trwałe o przewidywanym okresie ekonomicznej użyteczności dłuższym niż rok, kompletne, zdatne do użytku i przeznaczone na potrzeby jednostki. Są to w szczególności:
- nieruchomości,
- maszyny, urządzenia, środki transportu i inne rzeczy,
- ulepszenia w obcych środkach trwałych,
- inwentarz żywy.

Klasyfikacja Środków Trwałych to klasyfikacja Głównego Urzędu Statystycznego, zbiór obiektów majątku trwałego służący przede wszystkim do celów ewidencyjnych, ustalania stawek odpisów amortyzacyjnych oraz badać statystycznych.

ŚRODKI TRWAŁE W BUDOWIE stanowią środki trwałe w okresie ich budowy, montażu lub ulepszenia już istniejącego środka trwałego.

ZALICZKI NA ŚRODKI TRWAŁE W BUDOWIE stanowią dokonane przedpłaty na ich nabycie.

NALEŻNOŚCI DŁUGOTERMINOWE to prawa majątkowe jednostki, które charakteryzują się okresem spłaty dłuższym niż 1 rok od dnia bilansowego. Należności długoterminowe nie obejmują należności z tytułu dostaw i usług oraz tytułów zaliczanych do inwestycji długoterminowych. Do należności długoterminowych zalicza się przede wszystkim:
- należności z tytułu sprzedaży długoterminowych aktywów finansowych,
- należności powstałe w wyniku zawartych umów o ugodzie lub układzie,
- należności z tytułu sprzedaży środków trwałych, jeżeli termin zapłaty jest dłuższy niż 12 miesięcy od dnia bilansowego,
- należności z tytułu umów leasingi lub wpłaconej kaucji za wynajem lokali, których rozliczenie będzie miało miejsce po 12 miesiącach od dnia bilansowego.

INWESTYCJE to aktywa nabyte w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych wynikających z przyrostu wartości tych aktywów, uzyskania z nich przychodów w formie odsetek, dywidend lub innych pożytków, w tym również z transakcji handlowej, a w szczególności aktywa finansowe oraz te nieruchomości i wartości niematerialne i prawne, które nie są użytkowane przez jednostkę, lecz zostały nabyte w celu osiągnięcia korzyści.

Do inwestycji długoterminowych (trwałych) zalicza się:
- nieruchomości – tylko te, które nie są używane przez firmę do realizacji jej podstawowych zadań,
- wartości niematerialne i prawne – także tylko te, które nie są wykorzystywane przez firmę do produkcji, świadczenia usług, realizacji obrotu towarowego czy też własnej działalności administracyjnej,
- długoterminowe aktywa finansowe w postaci:
a) udziałów lub akcji innych jednostek,
b) innych papierów wartościowych, np.: obligacji, jednostek uczestnictwa w funduszach powierniczych,
c) udzielonych pożyczek,
- innych długoterminowych aktywów finansowych tj. opcje lub warianty.

DŁUGOTERMINOWE ROZLICZENIA OKRESOWE obejmują:
- aktywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego,
inne rozliczenia międzyokresowe.

Rozliczeń międzyokresowych dokonują jednostki w celu zapewnienia w księgach rachunkowych współmierności przychodów i związanych z nimi kosztów. Zgodnie z tą zasadą do aktywów lub pasywów zalicza się przychody dotyczące przyszłych okresów oraz przypadające na ten okres sprawozdawczy koszty, które nie zostały jeszcze poniesione.
W zależności od charakteru rozliczeń kosztów w czasie wyróżnia się:
- czynne rozliczenie międzyokresowe – występują w przypadkach ponoszenia przez jednostkę nakładów dotyczących przyszłych okresów,
- bierne rozliczenie międzyokresowe – polegają na tworzeniu swego rodzaju rezerwy na wydatki przyszłych okresów.

 

Bilans jako sprawozdanie finansowe

21 cze

Budowa bilansu

Podstawowym sprawozdaniem finansowym jest bilans. Stanowi in systematyczne zestawienie – w ujęciu wartościowym – wszystkich składników majątku jednostki oraz źródeł ich finansowania, sporządzone na określony dzień i w ustalonej formie. Ze względu na dużą pojemność informacją jest najpełniejszym obrazem sytuacji majątkowej i finansowej jednostki gospodarczej.

ZASADY SPORZĄDZANIA BILANSU:
Elementy bilansu:
- dokładne określenie jednostki gospodarczej, dla której został on sporządzony,
- wyszczególnienie ujętych w ustawie o rachunkowości pozycji, grup, wartości aktywów oraz pasywów,
- łączna suma bilansowa – aktywów i pasywów,
- data, na którą bilans został sporządzony (moment bilansowy),
- podpisy osób odpowiedzialnych za rzetelne i prawidłowe sporządzenie bilansu (podpisy kierownika i głównego księgowego).

Zasady:
- zasada równowagi bilansowej – ogólna kwota aktywów musi się równać łącznej sumie pasywów,
- zasada segregacji – elementy majątku należy zakwalifikować do właściwej grupy i podgrupy bilansu, przy czym aktywa ujmuje się według rosnącego stopnia wymagalności,
- zasada dnia bilansowego – bilans zawsze sporządza się na określony dzień,
- zasada ciągłości – bilans zamknięcia minionego okresu jest bilansem otwarcia na okres następny,
- zasada kompletności – w bilansie należy ująć wszystkie składniki majątku i źródła ich finansowania nawet wtedy, gdy po sporządzeniu bilansu, a przed jego zatwierdzeniem jednostka otrzymała informacje o zdarzeniach, które mają istotny wpływ na bilans,
- zasady formalne – określają wzór informacyjny, wymagany stopień szczegółowości i jego zgodność ze stanem faktycznym.

BUDOWA BILANSU
W Polsce obowiązuje zasada sporządzania bilansu metodą netto, czyli wybrane pozycje bilansu pomniejsza się o odpowiednie wielkości je korygujące, a nie wykazuje oddzielnie. Bilans jest sporządzony przejrzyście pod względem strukturalnym.

Podział bilansu:
- grupy składników aktywów lub pasywów – oznaczone literami (A-B),
- podgrupy składników aktywów lub pasywów – oznaczone cyframi rzymskimi (I-IX),
- składniki w ramach danej podgrupy – oznaczone cyframi arabskimi (1-4),
- dalsze uszczegółowienia w ramach podgrup – oznaczone małymi literami (a-…)

Suma pozycji oznaczonych cyframi arabskimi daje wartość podgrupy, oznaczonej cyfrą rzymską. Suma podgrup oznaczonych cyframi rzymskimi daje wartość grupy oznaczonej dużą literą alfabetu. Suma wartości wszystkich grup danej strony bilansu daje sumę bilansową.

Na zdjęciu uproszczony bilans jednostek gospodarczych.

 

Podstawy prawne polskiej rachunkowości i ich uwarunkowania światowe

20 cze

Ujednoliceniu zasad rachunkowości, sprawozdawczości i rewizji finansowej służą:
- międzynarodowe standardy rachunkowości,
- międzynarodowe standardy rewizji finansowej,
- dyrektywy Unii Europejskiej,
- ustawa o rachunkowości.

Komitet MIĘDZYNARODOWYCH STANDARDÓW RACHUNKOWOŚCI (IASC) założony w 1973 roku przez 16 organizacji zawodowych z dziedziny rachunkowości z 9 krajów (Australia, Kanada, Francja, Niemcy, Japonia, Meksyk, Holandia, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone) skupia obecnie 122 organizacje zawodowe z 91 krajów, w tym także Stowarzyszenie Księgowych w Polsce, a 6 organizacji ma status członka stowarzyszonego. Od momentu powstania Rada Komitetu wydała 41 MSR. Wiele z nich uległo w tym czasie zmianom, kilka zaś zostało połączonych z innymi. Prowadzi się prace na dalszymi regulacjami, m. in. nad rachunkowością ubezpieczycieli i stosowaniem dyskonta w rachunkowości.

MIĘDZYNARODOWE STANDARDY REWIZJI FINANSOWEJ wydawane są przez Międzynarodową Federację Księgowych (IFAC), obejmują 46 regulacji.

Wśród DYREKTYW UNII EUROPEJSKIEJ (Rady Wspólnot Europejskich) do mających najistotniejsze znaczenie w omawianej kwestii należy zaliczyć głównie:
- dyrektywę IV w sprawie rocznych sprawozdań finansowych niektórych spółek, ma szczególny wpływ na polskie regulacje prawne w zakresie rachunkowości,
- dyrektywę VII w sprawie skonsolidowanych sprawozdań finansowych,
- dyrektywę VIII o nadawaniu uprawnień osobom odpowiedzialnym za przeprowadzenie badań dokumentów księgowych.

Wskazane wyżej regulacje stanowią uwarunkowania światowe POLSKICH NORM PRAWNYCH w zakresie rachunkowości, którymi są głównie:
- ustawa o rachunkowości, określana jest mianem „polskiego prawa bilansowego”,
- ustawa o biegłych rewidentach i ich samorządzie.

 

Dowody księgowe

19 cze

Dokument księgowy obejmuje dokumenty podlegające księgowaniu, czyli dowody księgowe, jak również dokumenty niepodlegające ewidencji. Dowody księgowe odzwierciedlają operacje gospodarcze. Nie każdy dokument jest dowodem księgowym.

DOWODEM KSIĘGOWYM jest rzetelnie i prawidłowo sporządzony dokument stanowiący podstawę księgowania, stwierdzające fakt dokonania operacji gospodarczej zgodnie z rzeczywistym przebiegiem i zawierające zgodnie z ustawą o rachunkowości niezbędną treść.

Rodzaje dowodów księgowych
Kryteria podziału dowodów księgowych:
- według jednostek je wystawiających – dowody własne, obce i wspólne,
- według adresata dowodu księgowania – dowody zewnętrzne i wewnętrzne,
- według przeznaczenia – dowody dyspozycyjne, wykonawcze i dyspozycyjno-wykonawcze,
- według podstaw sporządzenia – dowody pierwotne, wtórne i rozliczeniowe,
- według rodzaju przedmiotu ewidencji – kasowe, bankowe, obrotu materiałowego i towarowego, środków trwałych, płacowe i rozliczeń z pracownikami, inwentaryzacyjne, dowody rozliczeń z budżetem.

DOWODY WŁASNE sporządzane są przez daną jednostkę gospodarczą w celu udokumentowania operacji zachodzących wewnątrz danej jednostki, a także operacji zachodzących z innymi jednostkami. Dowody własne wewnętrzne są wystawiane w danej jednostce w celu udokumentowania operacji wewnętrznych. Dowody własne zewnętrzne sporządzane są w danej jednostce i przekazywane na zewnątrz.

DOWODY OBCE sporządzane są przez jednostki i przekazywane do danej jednostki gospodarczej, gdzie stanowią przedmiot ewidencji.

DOWODY WSPÓLNE wystawiane są jednocześnie (łącznie) przez daną jednostkę gospodarczą i kontrahenta.

DOWODY DYSPOZYCYJNE zawierają polecenie dokonania danej operacji gospodarczej, albo wykonania zapisu niewyrażającego dokonania operacji gospodarczej.

DOWODY WYKONAWCZE zawierają informacje o przebiegu lub skutku dokonanej operacji gospodarczej.

DOWODY DYSPOZYCYJNO-WYKONAWCZE przybierają formę dyspozycyjną, a następnie wykonawczą.

DOWODY PIERWOTNE sporządzane są w momencie dokonania operacji gospodarczej i mogą stanowić podstawę do sporządzenia dowodów wtórnych.

DOWODY WTÓRNE sporządzane są na podstawie dowodów źródłowych. Mają one na celu:
- pogrupowanie operacji gospodarczych o podobnym charakterze,
- poprawienie błędnych zapisów w księgach rachunkowych,
- zastąpienie na pewien okres dokumentu źródłowego, są one określane jako dowody zastępcze.

DOWODY ROZLICZENIOWE służą ujęciu dokonanych już zapisów według nowych kryteriów klasyfikacyjnych.

DOWODY KASOWE dokumentują operacje kasowe, np.:
- KP – kasa przyjmie,
- KW – kasa wypłaci,
- RP – raport kasowy,
- ZAL – wniosek o zaliczkę,
- RZAL – rozliczenie zaliczki,
- NK – nota kasowa,
- DW – dyspozycja wypłaty.

DOWODY BANKOWE dokumentują operacje dokonywane na rachunku bankowym, np.:
- RB – raport bankowy,
- polecenie przelewu,
- czek rozrachunkowy,
- WB – wyciąg bankowy rachunku bieżącego,
- czek gotówkowy,
- nota kredytowa.

DOWODY OBROTU MATERIAŁOWEGO I TOWAROWEGO dotyczą przychodu i rozchodu materiałów lub towarów, a także ich zakupu i sprzedaży, np.:
- PZ – przyjęcie materiałów (towarów) z zewnątrz, przyjęcie zewnętrzne,
- WZ – wydanie z magazynu materiałów, towarów, wyrobów gotowych w związku z ich przekazaniem innemu podmiotowi, wydanie zewnętrzne,
- RW – wydanie materiałów w celu ich przetworzenia, rozchód wewnętrzny,
- ZW – zwrot materiałów, zwrot wewnętrzny,
- Mm – przesunięcie międzymagazynowe, zmiana składowania materiałów, towarów, wyrobów gotowych,
- faktury i faktury korygujące,
- rejestry zakupów i sprzedaży VAT.

DOWODY DOTYCZĄCE ŚRODKÓW TRWAŁYCH:
- OT – przyjęcie środka trwałego do użytkowania,
- LT – likwidacja środka trwałego,
- karta inwentarzowa,
- księga ewidencji środków trwałych.

DOKUMENTY PŁACOWE I ROZLICZENIOWE Z PRACOWNIKAMI:
- lista płac,
- polecenie wyjazdu służbowego,
- indywidualne karty wynagrodzeń,
- umowa – zlecenie,
- wniosek o zaliczkę.

DOKUMENTY INWENTARYZACYJNE związane są z przeprowadzaną w przedsiębiorstwie inwentaryzacją:
- arkusze spisu z natury,
- protokoły inwentaryzacyjne,
- protokoły weryfikacji sald.

DOKUMENTY ROZLICZEŃ Z BUDŻETEM:
- deklaracje podatkowe (PIT, CIT, VAT-7, AKC-2),
- bankowe dokumenty płatnicze o określonych wzorach lub dokumenty elektroniczne.

CECHY DOWODÓW KSIĘGOWYCH
Wymagania związane z treścią:
- treść dokumentu musi być zgodna z rzeczywistością, kompletna i zrozumiała, bez błędów rachunkowych,
- dokument należy opatrzeć oznaczeniem jego rodzaju (nazwą i symbolem) zgodnie z obowiązującymi przepisami,
- należy podać numer identyfikacji, pozwalający ustalić związek z zapisami ewidencji,
- w treści dokumentu muszą wystąpić określone elementy składowe: nazwy i adresy stron, ich NIP, opis zdarzenia gospodarczego, wartościowe określenie rozmiarów operacji, a także ilość i cena jednostkowa przedmiotu operacji, podpisy osób odpowiedzialnych,
- dowód powinien zostać sprawdzony, co powinno zostać potwierdzone podpisem odpowiedzialnej osoby. Sprawdzenie powinno mieć charakter merytoryczny, formalny i rachunkowy,
- dowód powinien zostać zakwalifikowany do ujęcia w księgach rachunkowych (dekretacja) poprzez wskazanie miesiąca i sposobu jego ujęcia w księgach,
- dowody sporządza się w języku polskim,
- dowód księgowy posiadający dane w walutach obcych powinien zawierać przeliczenie ich wartości na walutę polską według kursu obowiązującego w dniu przeprowadzenia operacji gospodarczej.

Wymagania dotyczące poprawności sporządzenia dowodu:
- nakaz wystawiania dowodu czytelnie i trwale,
- treść i liczby powinny być nanoszone w sposób poprawny i bezbłędny, niebudzący wątpliwości, co do treści,
- dowody księgowe powinny być rzetelne, kompletne i wolne od błędów rachunkowych,
- dowód księgowy powinien zawierać dane, o których mowa w aktualnie obowiązujących przepisach prawnych,
- podpisy na dowodach księgowych, pieczątki i daty muszą być autentyczne,
- dowody księgowe należy numerować w sposób ciągły, bezpośrednio podporządkowany chronologii,
- dowody zbiorcze sporządza się na podstawie prawidłowo wystawionych dowodów źródłowych, które muszą być w dowodzie zbiorczym pojedynczo wymienione,
- błędy księgowe w dowodach wewnętrznych można poprawić w sposób wymieniony w art. 22 ustawy o rachunkowości (opis metod w temacie: Zakres ksiąg rachunkowych i zasad ich prowadzenia cz. 2),
- skróty i symbole stosowane w dowodzie księgowym powinny być powszechnie znane,
- faktury VAT, faktury VAT-marża, faktury VAT-RR, faktury korygujące, noty korygujące muszą być zgodne z przepisami obowiązującymi podatników VAT w tym zakresie,
- e-faktury VAT należy wystawiać zgodnie z przepisami określonymi w rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 14 lipca 2005 roku.

Dokumenty księgowe stanowią podstawę dokonywanej, co roku kontroli sprawozdania finansowego, są źródłem analizy finansowej, a także stanowią podstawę do rozliczenia osób materialnie odpowiedzialnych.

ZASADY KONTROLI DOKUMENTÓW
Kontrola formalno-prawna
ma na celu ocenę poprawności dowodu księgowania. Jej zadaniem jest ustalenie, czy dowód księgowy spełnia wymogi formalne. Kontrola formalno-prawna przeprowadzona jest przez głównego księgowego. Jej elementy:
- właściwy druk,
- nazwa i numer dowodu księgowego,
- pieczątki, podpisy i daty,
- zawartość danych według wymogów określonych w przepisach.

Kontrola merytoryczna polega na sprawdzeniu, czy dowód dokumentuje rzeczywisty stan rzeczy. Kontrola merytoryczna obejmuje następujące obszary:
- celowość operacji,
- legalność operacji,
- prawdziwość dowodu i jego rzetelność,
- prawidłowe nazewnictwo dokonanych operacji i ich symbolika klasyfikacyjna,
- celowość dokumentowanych transakcji,
- pomiar ilościowy i wartościowy,
- informacje o płatności,
- dane o rachunku bankowym,
- identyfikacja podmiotowa i przedmiotowa,
- informacje dodatkowe (środki transportu, opakowania, atesty jakościowe).
Kontrolę merytoryczną przeprowadza kierownik jednostki.

Kontrola rachunkowa polega na dokładnym sprawdzeniu, czy obliczenia rachunkowe na dowodzie są prawdziwe, bezbłędne, z uwzględnieniem właściwych cen, stawek, podatków, opłat oraz zaokrągleń. Kontrolę rachunkową przeprowadza główny księgowy lub inny wyznaczony pracownik, zamieszczając na potwierdzenie swój podpis i datę.

Aby procedura kontrolna przeprowadzona została poprawnie musi być zgodna z zasadami:
- Zasada ograniczonego zaufania – ma zastosowanie do wszystkich ogniw uczestniczących w obiegu dokumentów,
- Zasada samokontroli – ma szczególne zastosowanie przy sporządzaniu dokumentów,
- Zasada trójkąta – polega na potrójnej kontroli każdego dokumentu, składa się z kontroli wstępnej, pełnej i formalno-rachunkowej,
- Zasada ciągłości kontroli – polega na prowadzeniu czynności kontrolnych w systemie „non-stop”,
- Zasada szczegółowości kontroli – polega na sprawdzeniu każdego szczegółu na dokumencie,
- Zasada fachowości kontroli – dokumenty powinny być sprawdzane tylko przez osoby zawodowo przygotowane do tego,
- Zasada sita – polega na nieprzepuszczaniu dowodu dalej, jeśli zawiera błędy lub jest nieprawidłowo sporządzony,
- Zasada gradacji dokumentów według kryterium ważności – polega na podziale dokumentów na trzy stopnie – zwykłe (jedna kontrola), o wyższej ważności (dwukrotna), szczególnie ważna (potrójna),
- Zasada WIP – polega na nadaniu czynnościom kontroli wewnętrznej charakteru: wyjaśnienia – instruktaż – pomoc,
- Zasada odpowiedzialności indywidualnej – ma zastosowanie do wykonywania czynności kontrolnych.